| JavaScript | |
|---|---|
 | |
| JavaScript derek kodınıń skrinshotı | |
| Paradigmaları | Kóp paradigmalı: waqıyaǵa tiykarlanǵan, funkcional, imperativ, proceduralıq, obyektke baǵdarlanǵan |
| Shańaraǵı | ECMAScript |
| Dóretiwshi | Dáslep Netscape kompaniyasınan Brendan Eyx; keyin basqalar ECMAScript standartına úles qostı |
| Birinshi shıǵıwı | 4-dekabr, 1995 |
| Turaqlı reliz | ECMAScript 2024 / iyun 2024 |
| Sınaq versiyası | ECMAScript 2025 / 27-mart 2024 |
| Tiplestiriw tártibi | Dinamikalıq, hálsiz, duck |
| Yad basqarıwı | Qaldıqları jıynalatuǵın |
| Kóriw sheńberi | Leksikalıq |
| Fayl keńeytpeleri | .js • .mjs • .cjs |
| Veb-saytı | ecma-international.org/publications-and-standards/standards/ecma-262/ |
JavaScript (JS) — bul HTML hám CSS penen bir qatarda veb-platformanıń tiykarǵı texnologiyası hám programmalastırıw tili bolıp tabıladı. Dúnya júzilik tordaǵı veb-saytlardıń toqsan toǵız procenti veb-bettiń is-háreketi ushın klient tárepte JavaScriptten paydalanadı.
Veb-brauzerlerde klient kodın orınlaytuǵın arnawlı JavaScript dvijogı bar. Bul dvijoklar sonıń menen birge ayırım serverlerde hám hár túrli qosımshalarda da qollanıladı. Brauzerden tıs paydalanıw ushın eń keń tarqalǵan orınlaw sisteması (runtime system) - bul Node.js.
JavaScript — bul ECMAScript standartına sáykes keletuǵın, kóbinese sol waqıttıń ózinde kompilyaciyalanatuǵın joqarı dárejeli til. Ol dinamikalıq tiplestiriwge, prototipke tiykarlanǵan obyektke baǵdarlanıwǵa hám birinshi dárejeli funkciyalarǵa iye. Ol waqıyaǵa tiykarlanǵan, funkcional hám imperativ programmalastırıw usılların qollap-quwatlaytuǵın kóp paradigmalı til bolıp tabıladı. Onıń tekst, sáneler, turaqlı ańlatpalar, standart maǵlıwmat strukturaları hám Hújjet Obyekt Modeli (DOM) menen islesiw ushın qosımsha programmalastırıw interfeysleri (API) bar.
ECMAScript standartı tarmaqqa qosılıw, saqlaw yamasa grafikalıq imkaniyatlar sıyaqlı hesh qanday kirgiziw/shıǵarıw (I/O) quralların óz ishine almaydı. Ámeliyatta, veb-brauzer yamasa basqa orınlaw sisteması I/O ushın JavaScript API-lerin usınadı.
Java hám JavaScript atı hám sintaksisi jaǵınan uqsas bolsa da, bul eki til bir-birinen ózgeshelenedi hám dizaynı jaǵınan úlken ayırmashılıqqa iye.
// Bul kod aldınǵı úzindige tolıǵı menen ekvivalent functionPerson(name){ this.name=name; } functionStudent(name,id){ Person.call(this,name); this.id=id; } varbob=newStudent("Robert",12345); console.log(bob.name);// RobertJavaScripttiń Array hám Object sıyaqlı ornatılǵan klasslarınıń da ózgertiliwi múmkin bolǵan prototipleri bar. Biraq, ornatılǵan obyektlerdi ózgertiw ádette durıs emes ámeliyat dep esaplanadı, sebebi úshinshi tárep kodı bul obyektlerden metodlar hám qásiyetlerdi paydalanıwı yamasa miyras alıwı múmkin hám prototiptiń ózgertiliwin kútpewi múmkin.
Kóplegen obyektke baǵdarlanǵan tillerden ayırmashılıǵı, JavaScriptte funkciya anıqlaması menen metod anıqlaması arasında ayırmashılıq joq. Kerisinshe, bul ayırmashılıq funkciya shaqırılıwı waqtında payda boladı. Funkciya obyekttiń metodı retinde shaqırılǵanda, funkciyanıń jergilikli this gilt sózi sol shaqırıw ushın sol obyektke baylanıstırıladı.
JavaScript funkciyaları birinshi klasslı bolıp tabıladı; funkciya obyekt dep esaplanadı. Solay etip, funkciyanıń .call() hám .bind() sıyaqlı qásiyetleri hám metodları bolıwı múmkin.
Ishki funkciya - bul basqa funkciyanıń ishinde anıqlanǵan funkciya. Ol sırtqı funkciya hár shaqırılǵanda jaratıladı.
Bunnan tısqarı, hárbir ishki funkciya leksikalıq jabılıw payda etedi: sırtqı funkciyanıń leksikalıq kóriw sheńberi (turaqlı, jergilikli ózgeriwshi yamasa argument mánisin qosqanda) sırtqı funkciyanıń orınlanıwı tamamlanǵannan keyin de hár bir ishki funkciya obyektiniń ishki jaǵdayınıń bir bólimine aylanadı.
JavaScript sonıń menen birge anonim funkciyalardı da qollap-quwatlaydı.
JavaScript jasırın hám ashıq delegaciyanı qollaydı.
JavaScript Treytler (Traits) hám Miksinler (Mixins) sıyaqlı Rol úlgileriniń funkciyaǵa tiykarlanǵan hár túrli implementaciyaların óz ishinde qollaydı. Bunday funkciya óziniń funkciya denesi ishinde this gilt sózine baylanıstırılǵan keminde bir metod arqalı qosımsha is-háreketti anıqlaydı. Keyin Rol call yamasa apply arqalı prototip shınjırı arqalı bólisilmegen qosımsha is-háreketke iye bolıwı kerek bolǵan obyektlerge anıq delegatlanıwı kerek.
JavaScriptte funkciyaǵa tiykarlanǵan ashıq delegatlaw kompoziciyanı qamtıytuǵın bolsa da, jasırın delegatlaw prototip shınjırı hár qarap shıǵılǵanda, mısalı, obyektke tikkeley tiyisli bolmaǵan, biraq onıń menen baylanıslı bolıwı múmkin bolǵan metodtı tabıw ushın júz beredi. Metod tabılǵannan keyin, ol usı obyekttiń kontekstinde shaqırıladı. Solay etip, JavaScripttegi miyrasxorlıq konstruktor funkciyalarınıń prototype qásiyetine baylanıslı delegatlaw avtomatizmi menen támiyinlenedi.
JavaScript nolden baslap indekslenetuǵın til bolıp tabıladı.
Funkciyaǵa belgisiz sandaǵı parametrler beriwge boladı. Funkciya olarǵa formal parametrler arqalı hám de jergilikli arguments obyekti arqalı kire aladı. Variativ funkciyalardı bind metodın paydalanıw arqalı da jaratıwǵa boladı.
Kóplegen skriptlew tillerindegi sıyaqlı, massivler hám obyektler (basqa tillerde associativ massivler) hár biri qısqa ápiwayı sintaksis penen jaratılıwı múmkin. Negizinde, bul literallar JSON maǵlıwmat formatınıń tiykarın quraydı.
JavaScript tekstti izlew hám ózgertiw ushın turaqlı ańlatpalardı qollap-quwatlaydı.
Wádeler (Promises)
Kirgizilgen Promise obyekti wádelerdi qayta islew hám qayta islewshilerdi asinxron hárekettiń aqırǵı nátiyjesi menen baylanıstırıw funkciyasın usınadı. JavaScript bir neshe JavaScript wádelerin birlestiriwge hám hár túrli scenariylerge tiykarlanǵan operaciyalardı orınlawǵa imkaniyat beretuǵın kombinator metodların usınadı. Kirgizilgen metodlar: Promise.race, Promise.all, Promise.allSettled hám Promise.any.
Async/await
Async/await asinxron, bloklamaytuǵın funkciyanı ádettegi sinxron funkciyaǵa uqsas etip strukturalastırıwǵa imkaniyat beredi. Minimal qosımsha júkleme menen, dástúrli sinxron, bloklaytuǵın kodqa uqsas strukturalanǵan asinxron, bloklamaytuǵın kod jazıwǵa boladı.
Tariyxıy jaqtan, ayırım JavaScript dvijokları mına standart emes ózgesheliklerdi qollap-quwatlaǵan:
- massivti generaciyalaw hám generator ańlatpaları (Python sıyaqlı)
- qısqa funkciya ańlatpaları (function(args) expr; bul eksperimental sintaksis baǵdarlı funkciyalardan aldın payda bolǵan)
- XML ushın ECMAScript (E4X), ECMAScriptke jergilikli XML qollap-quwatlawın qosatuǵın keńeytpe (Firefoxtıń 21-versiyasınan baslap qollap-quwatlanbaydı)
JavaScripttegi ózgeriwshiler var, let yamasa const gilt sózleri arqalı anıqlanıwı múmkin. Gilt sózlersiz anıqlanǵan ózgeriwshiler global kólemde anıqlanadı.
Baǵdarlı funkciyalar birinshi ret 6-basılım – ECMAScript 2015-te kirgizilgen. Olar JavaScriptte funkciyalar jazıw sintaksisin qısqartadı. Baǵdarlı funkciyalar anonim bolǵanlıqtan, eger olar qawsırmalar menen qorshalıp, tez arada orınlanbasa, jaratılǵannan keyin olardı shaqırıw ushın ózgeriwshi kerek boladı.
Tómende JavaScript sintaksisiniń bir mısalı keltirilgen..
| View original on Wikipedia | Back | FazBrowse Home |